دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

178

تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )

صدور بودند . وزرا و صدور ايالتى بطور كلى از طرف شاه نصب مىشدند و منصوبان وزير اعظم و صدر پايتخت نبودند . اگر حاكم ايالتى بيش‌از يك ايالت را تحت‌نظر مىداشت و يا ايالت او از اهميتى خاص برخوردار مىبود وزيرى كه در اقامتگاه حاكم ايالتى حضور بهم ميرسانيد فعاليت وزراى ديگر را كه تابع او بودند و در مراكز ايالتى ديگر اقامت داشتند ، تحت نظارت مىگرفت . وزير كل لقبى بود كه به دو اطلاق مىشد . صفويان در انتصاب وزرا و صدور تشكيلات ايالتى بار ديگر از روشهاى پيشينيان خود تيموريان ، قراقويونلوها و آق‌قويونلوها استفاده كردند . اسناد و مدارك مستند حاكى از تداوم سنت ديوانى ايران در زمان مغولان و حكام تركمان در بسيارى از سطوح است . بعضى مواقع قدرت وزير كل از وزيرى كه در رأس ارگان تشكيلات مركزى قرار داشت ، كمتر نبود . در برخى موارد هم وزارت ايالتى سكوى پرتابى به سوى وزارت ديوان عالى مملكت بود . تعدادى از خانواده‌ها سنت خدمات ديوانى ديرينه‌اى پشت‌سر داشتند ، ولى از آنجا كه وزراى ايالتى به راحتى و مكرر از ايالتى به ايالت ديگر منتقل مىشدند ، همين امر از رشد و گسترش خاندانهاى سلسله‌اى و يا امپراتوريهاى ديوانى در ايالات جلوگيرى مىكرد . صدر ايالتى همچون صدر مركزى كه در رأس نهاد مذهبى قرار داشت ، ناظر نهاد مذهبى در ايالت بود . او بر همه اعضاى طبقات مذهبى نظارت داشت و مسئول تشكيلات اوقاف و هدايت امور مربوط بدان بود . صدر ايالتى در زمان مرحله نخستين تحول نظام تشكيلات صفوى ، باز مثل همتاى مركزى خود ، بارها به مقام نظامى اميرى دست يافت . اين انتصاب يك انتصاب اتفاقى نبود چون تا سال 955 / 1548 شواهدى در دست است كه صدر ايالتى فرماندهى يكى از عمليات نظامى را بر عهده گرفته است . اين كار از ويژگيهاى رايج تشكيلات صفوى در اثناى مرحله نخستين بود و نه فقط صدور ، بلكه قضات و ساير طبقات مذهبى هم مخصوصا در دفاع از شهرها ، در عمليات نظامى شركت مىجستند . در اين موارد ، هنگامىكه قضات مسئول حفظ جان و مال شهروندان مىشدند همان نقش سنتى علماى ايران را در تنظيم رفتار و حركات عموم مردم بر عهده مىگرفتند . در تشكيلات ايالتى فقدان مرزبندى صريح بين امور « سياسى » و « مذهبى » و « كشورى » و « لشكرى » بيشتر از تشكيلات مركزى بود . قضات بارها به وزارت مىرسيدند و بالعكس ؛ و اعضاى طبقات مذهبى مأمور امورى مىشدند كه از آن مأموران عرفى بود مثل امور مالى و اداره امور ديوان . ساير مأموران عاليرتبه دولت همتاهايى در سطح حكومت ايالتى نداشتند . مثلا امير الامرائى و يا مقام ارشد فرماندهى قواى قزلباشان ، معادلى در ايالات نداشت . فرماندهان منطقه‌اى سپاهيان